Nhà có người ăn chay thì cách làm dễ nghĩ ra nhất là nấu hai mâm. Đó cũng là cách tốn công nhất, tốn tiền nhất và về lâu dài thì chia rẽ nhất, vì hai mâm đặt cạnh nhau lâu ngày thành hai bữa ăn riêng trong cùng một nhà.
Cách gọn hơn là dựng một mâm với phần nền dùng chung càng nhiều càng tốt, rồi chỉ tách đúng phần cần tách, thường chỉ là món đạm. Bài này nói cách làm điều đó, những món nấu chung được mà ít người để ý, và cách nêm sao cho cả hai bên đều ăn được.
Cấu trúc một mâm dùng chung
Cơm là phần chung hiển nhiên. Không ai phải nghĩ.
Canh nên nấu chay để cả nhà cùng ăn. Đây là chỗ gộp dễ nhất và hiệu quả nhất.
Rau luộc và rau xào làm phần chung. Chỉ cần không nêm nước mắm hay dầu hào.
Dưa cà, đồ muối là phần chung. Vốn đã chay.
Món đạm là phần duy nhất thường phải tách. Và đó cũng là phần nhỏ nhất trong mâm.
Nước chấm để hai chén. Nước tương và nước mắm đặt cạnh nhau.
Cơ cấu này giảm khối lượng nấu đi rất nhiều. Chỉ thêm một món chứ không thêm một mâm.
Cả nhà vẫn gắp chung từ giữa mâm. Đây mới là phần quan trọng.
Người ăn chay có một đĩa riêng của mình. Đặt trong mâm chứ không tách ra góc.
Không để người ăn chay chỉ ăn được một món. Nhìn mâm là biết có cân hay không.
Không cần mâm nào phải giống mâm nào. Mỗi nhà một cách.
Hỏi ý cả nhà khi đổi cách bày. Nếp bữa cơm là chuyện chung.
Giữ cách này ổn định. Đổi liên tục thì ai cũng phải nhớ lại.
Một mâm có bốn năm món mà chỉ một món là phần riêng thì vừa gọn cho người nấu vừa giữ được cảm giác cả nhà đang ăn cùng một bữa, và đó là điều đáng giữ nhất.
Món nấu chung được mà ít người để ý
Canh rau nấu chay ai cũng ăn được. Cho thêm chút nước mắm vào bát riêng nếu ai muốn.
Canh bí, canh cải, canh rau đay đều vậy. Nấu với nước dùng rau củ.
Canh chua nấu chay vẫn ngon. Vị chua và bộ rau mới là phần chính.
Rau muống xào tỏi là món chung. Trừ nhà có người kiêng ngũ vị tân.
Đậu que xào, bắp cải xào đều vậy. Nêm muối và tiêu thay vì dầu hào.
Cà tím nướng mỡ hành thì làm bản chay được. Thay mỡ hành bằng dầu hành hoặc dầu điều.
Đậu hũ sốt cà chua ai cũng ăn. Món này thường được cả nhà thích.
Nấm kho tiêu là món chung rất hợp. Đậm đà và không ai chê.
Khoai tây, cà rốt hầm là món chung. Thêm đạm riêng vào bát mình.
Gỏi và nộm làm bản chay dễ. Nước trộn không nước mắm, để riêng chén.
Chè và món ngọt vốn đã chung. Trừ loại có gelatin.
Xôi và bánh nếp cũng vậy. Kiểm phần nhân.
Nhiều món Việt vốn đã không có thịt cá. Chỉ cần đổi cách nêm là thành món chung.
Nhìn kỹ thì danh sách món nấu chung được dài hơn nhiều so với cảm giác ban đầu, và nhà nào chịu khó lập danh sách đó một lần thì việc nấu mỗi ngày nhẹ hẳn.
Nêm sao cho cả hai bên đều ăn được
Nêm nhạt ở nồi chung. Ai muốn đậm thì thêm vào bát mình.
Dùng muối và nước tương ở nồi chung. Thay cho nước mắm và dầu hào.
Nước dùng rau củ thay nước xương. Nấu một nồi vào cuối tuần và trữ.
Nấm khô cho vị đậm rất tốt. Ít người nhận ra là món không có thịt.
Không cho bột nêm chưa đọc nhãn vào nồi chung. Nhiều loại có thành phần động vật.
Để chén nước mắm riêng cho ai muốn. Cách đơn giản nhất.
Để hũ hành phi và tóp mỡ riêng. Ai muốn thì rắc vào bát.
Người kiêng ngũ vị tân thì nồi chung không dùng hành tỏi. Để riêng cho người khác rắc thêm.
Nói rõ nồi nào là nồi chung. Dán nhãn hoặc để một chỗ cố định.
Nếm lại trước khi bưng ra. Nhạt quá thì cũng không ai thích.
Đừng nấu nhạt tới mức thành vô vị. Nhạt vừa phải thôi.
Hỏi phản hồi của cả nhà. Chỉnh dần trong vài tuần.
Ghi lại tỷ lệ nêm hợp với nhà mình. Để người khác nấu cũng ra vị đó.
Cách nêm nhạt ở nồi chung rồi để mỗi người tự thêm là giải pháp mà rất nhiều gia đình tìm ra một cách tự nhiên, và nó giải quyết gần hết vấn đề mà không cần tách thêm món nào.
Phần riêng cho gọn
Phần riêng chỉ nên là một món. Thường là món đạm.
Nấu phần riêng cùng lúc với phần chung. Đừng nấu thành hai đợt.
Chọn món riêng nấu nhanh. Đậu hũ áp chảo, nấm xào, chả chay chiên.
Chuẩn bị sẵn phần đạm từ cuối tuần. Đậu luộc, đậu hũ kho, chả chay cấp đông.
Nấu dư phần riêng cho bữa sau. Món kho để được hai ngày.
Đặt phần riêng trong mâm chung. Không để ra một góc riêng.
Người khác trong nhà cũng có thể ăn phần đó. Nhiều khi họ thích.
Nấu đủ nhiều để ai cũng gắp được. Nấu ít thì thành phần của một người.
Không gọi nó là món của ai. Gọi tên món thôi.
Không nấu phần riêng cầu kỳ hơn phần chung. Dễ gây cảm giác phân biệt.
Không để bữa nào cũng chỉ có đúng một món riêng giống nhau. Đổi món cho đỡ chán.
Ghi phần riêng vào thực đơn tuần. Để không quên khi đi chợ.
Nhờ người khác nấu giúp phần riêng khi mình bận. Dạy họ một hai món.
Một món riêng nấu trong mười phút và đặt chung trong mâm là toàn bộ phần cần thiết, và mọi thứ nhiều hơn thế thường là do thói quen chứ không do nhu cầu.
Khi có khách hoặc có dịp
Nói trước với khách nếu nhà mình nấu chay hoàn toàn. Để họ không bất ngờ.
Nếu nấu cả hai thì bày như bữa thường. Không cần giải thích gì.
Không hỏi khách có ăn chay không giữa bữa. Hỏi trước khi nấu.
Hỏi khách về dị ứng. Chuyện an toàn.
Nấu thêm một món chay ngon khi có khách. Nhiều người sẽ thích.
Không giới thiệu món chay như một sự hy sinh. Giới thiệu như một món ăn.
Không nói rằng món này là cho người ăn chay. Cứ để mọi người tự gắp.
Để nước chấm hai loại. Khách tự chọn.
Ngày giỗ thì theo nếp nhà. Bàn với người lớn.
Tết thì chuẩn bị sớm hơn. Cả hai loại bánh chẳng hạn.
Không biến bữa có khách thành dịp để nói về ăn chay. Khách tới để chơi.
Ghi nhận khi khách khen món chay. Và cho họ công thức nếu họ hỏi.
Không thất vọng nếu không ai đụng tới món chay. Lần sau vẫn nấu.
Một mâm có cả hai loại món mà không ai phải nói gì về chuyện đó là dấu hiệu nhà mình đã sắp xếp xong, và khách tới chơi cũng thấy dễ chịu theo.
Giữ cho bữa cơm là bữa chung
Ăn cùng giờ. Quan trọng hơn ăn cùng món.
Ngồi cùng bàn. Đây là điều không nên nhân nhượng.
Gắp từ cùng một mâm. Dù mỗi người gắp món khác nhau.
Không ai phải ăn trước hoặc ăn sau. Trừ khi lịch làm việc bắt buộc.
Không bàn chuyện ăn chay trong bữa. Để lúc khác.
Không bình luận về món của người khác. Cả hai chiều.
Không nhìn đĩa của nhau. Chuyện của mỗi người.
Khen món của người nấu. Ai nấu cũng cần nghe.
Để trẻ thấy cả hai cách ăn đều bình thường. Chúng học bằng mắt.
Không để bữa cơm thành nơi so sánh. Đây là điều dễ xảy ra mà ít ai nhận ra.
Tắt tivi và cất điện thoại. Bữa cơm là dịp nói chuyện.
Giữ vài bữa chung mỗi tuần nếu không giữ được hằng ngày. Có còn hơn không.
Nói với nhau khi thấy bữa cơm đang nhạt đi. Trước khi nó thành hai bữa riêng.
Cái đích của mọi cách sắp xếp trong bài này không phải là nấu cho tiện mà là giữ cho cả nhà vẫn ngồi chung một mâm, vì đó mới là thứ mà mười năm sau người ta nhớ chứ không phải món nào nằm trên đĩa nào.
