Nhà ba thế hệ thì thường có ít nhất ba kiểu ăn cùng lúc: ông bà ăn chay kỳ hoặc ăn chay trường và ăn nhạt vì bệnh, cha mẹ ăn mặn và ăn vội, trẻ con ăn theo khẩu vị riêng của chúng. Người nấu phải cân hết chừng đó thứ trong cùng một nồi cơm.
Bài này nói cách sắp xếp cho một cái bếp như vậy: ai quyết cái gì, mâm bày thế nào để không ai phải ăn phần thừa, và những nguyên tắc giữ cho bữa cơm đông người vẫn là bữa cơm chung chứ không thành nhiều bữa ăn cạnh nhau.
Ai quyết cái gì
Thực đơn nên do người nấu quyết, sau khi hỏi ý mọi người. Không phải do người ăn nhiều tiếng nói nhất quyết.
Người có bệnh phải kiêng thì lời dặn của bác sĩ đứng trước. Không ai bàn lại.
Người ăn chay quyết phần ăn của mình. Không quyết phần của người khác.
Cha mẹ quyết bữa ăn của con nhỏ. Ông bà không quyết thay.
Ông bà quyết bữa ăn của chính mình. Con cháu không quyết thay.
Nếp cúng giỗ do người lớn trong nhà quyết. Chuyện chung của cả họ.
Ngân sách bếp do người giữ tiền và người nấu bàn với nhau. Nói rõ một lần.
Việc chia dụng cụ do cả nhà thoả thuận. Ghi ra giấy dán bếp.
Không ai được quyết thay người khác về bữa ăn của họ. Đây là nguyên tắc gốc.
Không ai được lén đổi đồ ăn của người khác. Phá vỡ lòng tin trong nhà.
Nói rõ mấy ranh giới trên một lần cho cả nhà. Rồi giữ.
Ghi ra giấy nếu nhà đông và hay quên. Tờ giấy dán bếp.
Xem lại khi có người mới về nhà. Dâu rể, cháu nhỏ.
Một nhà đông người mà phân định rõ ai quyết cái gì thì gần như không còn chuyện gì để cãi trong bếp, vì phần lớn mâu thuẫn ở đó là mâu thuẫn về quyền quyết định chứ không về món ăn.
Sắp mâm cho nhà đông
Phần nền chung càng nhiều càng tốt. Cơm, canh chay, rau luộc.
Một món mặn, một món chay là khung tối thiểu. Đủ cho hầu hết nhà.
Đặt cả hai món ở giữa mâm. Không tách ra góc.
Hai chén nước chấm. Nước tương và nước mắm.
Một đĩa rau luộc to. Ai cũng ăn và ai cũng cần.
Phần nhạt riêng cho người kiêng muối. Múc ra trước khi nêm đậm.
Phần mềm riêng cho người răng yếu. Hầm nhừ một phần.
Phần nhỏ riêng cho trẻ. Ít gia vị, không ớt, cắt nhỏ.
Không để ai chỉ ăn được một món. Nhìn mâm là biết.
Không để người ăn chay ăn phần thừa của mâm. Phải có món dành cho họ.
Nấu đủ nhiều để ai cũng gắp được. Nấu ít thì thành suất cá nhân.
Bày gọn để người già dễ với. Món họ hay ăn để gần.
Không bày quá nhiều món. Nhà đông thì càng nên gọn.
Một mâm sắp khéo cho nhà ba thế hệ thường chỉ có năm sáu món nhưng mỗi người đều tìm được vài thứ hợp với mình, và đó là tiêu chuẩn thực tế nhất để biết mâm đã ổn hay chưa.
Người già trong nhà
Hỏi ông bà muốn ăn gì. Đừng đoán.
Nấu nhạt hơn nếu bác sĩ dặn. Và múc phần riêng trước khi nêm.
Nấu mềm hơn nếu răng yếu. Hầm nhừ một phần.
Giữ giờ ăn đều. Người già cần nhịp.
Ngồi ăn cùng ông bà. Yếu tố ảnh hưởng lớn nhất tới lượng ăn của họ.
Không ép ăn hết. Ép làm họ sợ bữa.
Không bỏ qua chuyện họ ăn ít đi. Báo bác sĩ nếu kéo dài.
Tôn trọng ngày chay của ông bà. Chuẩn bị trước cho ngày đó.
Nấu ngày rằm cho cả nhà cùng ăn. Vui và đỡ công.
Không ép ông bà bỏ chay vì thấy gầy. Đi khám rồi nghe bác sĩ.
Không tự mua thực phẩm bổ sung cho ông bà. Hỏi bác sĩ trước.
Nhờ ông bà dạy nấu món của họ. Vừa vui vừa giữ được nếp nhà.
Để ông bà làm những việc bếp còn làm được. Tự chủ giữ cho người ta khoẻ.
Người già trong nhà thường là người ít đòi hỏi nhất nên cũng dễ bị bỏ quên nhất, và chỉ cần hỏi họ muốn ăn gì mỗi tuần một lần là đủ để điều đó không xảy ra.
Trẻ con trong nhà
Bữa ăn của trẻ do cha mẹ chúng quyết. Người lớn khác không quyết thay.
Không ép trẻ ăn chay. Cũng không ép trẻ ăn mặn.
Không khen trẻ ngoan khi chúng ăn theo mình. Cả hai chiều.
Không để trẻ nghe người lớn cãi nhau về ăn uống. Chúng sẽ chọn phe.
Nói với trẻ rằng trong nhà mỗi người ăn một kiểu và đều bình thường. Câu này đủ cho phần lớn tình huống.
Để trẻ thử món chay một cách tự nhiên. Nấu ngon rồi mời.
Cho trẻ tham gia nấu. Chúng ăn thứ mình làm ra dễ hơn.
Hỏi cha mẹ trẻ trước khi cho trẻ ăn thứ mới. Nhất là khi có dị ứng.
Dị ứng ở trẻ là chuyện nghiêm túc. Cả nhà phải biết và phải nhớ.
Nếu định cho trẻ ăn chay thì phải có bác sĩ dinh dưỡng theo dõi. Đây là điều kiện, không phải gợi ý.
Không tranh luận với ông bà trước mặt trẻ. Nói riêng sau.
Không dùng trẻ để chứng minh quan điểm của mình. Đứa trẻ chịu hết.
Dạy trẻ hỏi trước khi mời người khác ăn. Thói quen tốt cho cả đời.
Điều quý nhất mà trẻ học được trong một nhà nhiều kiểu ăn là thấy được người ta khác nhau mà vẫn ngồi chung một mâm cơm, và điều đó chỉ xảy ra khi người lớn không biến bàn ăn thành nơi phân định đúng sai.
Chia việc trong nhà đông
Ghi lịch nấu ra giấy. Ai nấu hôm nào.
Ghi lịch đi chợ. Ai mua hôm nào.
Ghi lịch rửa bát. Đây là việc hay bị né nhất.
Người ăn chay nhận phần nấu món chay. Công bằng và cũng dễ hơn.
Người bận thì nhận việc khác thay. Đưa đón, sửa chữa, đi chợ cuối tuần.
Người già nhận việc nhẹ nếu còn muốn làm. Nhặt rau, xới cơm.
Trẻ con cũng nên có việc. Bày bàn, cất đồ.
Không để một người ôm hết bếp. Nguồn của mọi ấm ức.
Luân phiên việc nặng. Đừng để cố định vào một người.
Ghi nhận công của người làm nhiều. Một lời cảm ơn đi rất xa.
Nói sớm khi thấy chia chưa ổn. Nói riêng và nói nhẹ.
Xem lại cách chia mỗi vài tháng. Hoàn cảnh đổi thì cách chia cũng đổi.
Không đem việc nhà ra bàn trong bữa cơm. Bữa cơm nên nhẹ.
Trong nhà đông người thì công sức là thứ dễ gây ấm ức hơn cả tiền bạc, nên một tờ lịch việc dán ở bếp có giá trị lớn hơn nhiều so với vẻ đơn giản của nó.
Giữ hoà khí lâu dài
Không ai phải giải thích cách ăn của mình mỗi bữa. Nói một lần là đủ.
Không bình luận về đĩa của người khác. Cả nhà, mọi lứa tuổi.
Không đem chuyện ăn uống ra so sánh. Không có bảng xếp hạng nào.
Không thuyết phục nhau ở bàn ăn. Không ai đổi ý ở đó.
Tôn trọng ngày chay và ngày lễ của từng người. Chuẩn bị trước.
Tôn trọng chuyện kiêng vì bệnh. Đây là chuyện sức khoẻ.
Bảo vệ người dị ứng trong nhà. Làm phần riêng chứ không gắp bỏ ra khỏi món chung.
Giữ bữa cơm chung ít nhất vài lần một tuần. Đây là thứ giữ cả nhà lại với nhau.
Nấu món của từng người luân phiên. Ai cũng có lúc được ăn món mình thích.
Nói lời cảm ơn người nấu. Thành nếp thì bếp vui hơn hẳn.
Nói riêng khi có gì khó chịu. Không nói giữa mâm.
Xem lại thoả thuận khi có thay đổi lớn. Có người mới, có người bệnh.
Không để một khác biệt về thức ăn làm hỏng quan hệ nào. Không đáng.
Một nhà ba thế hệ với ba bốn kiểu ăn mà vẫn ngồi chung mâm cơm mỗi tối là chuyện làm được, và điều làm nên nó không phải tài nấu nướng mà là thói quen không ai phán xét đĩa của ai.
