Ngày thường thì việc ăn chay của một người trong nhà là chuyện riêng, nhưng tới ngày giỗ hay ngày Tết thì nó chạm vào nếp chung. Mâm cúng nấu thế nào, ai đứng bếp, món nào phải có, tất cả đều đã thành lệ từ lâu và không phải thứ một người đổi được.
Điều tốt là người ăn chay không cần đổi gì cả để tham gia trọn vẹn. Phần quan trọng nhất của những ngày đó là có mặt, là phụ việc, là ngồi chung mâm; còn chuyện mình ăn món nào chỉ là một chi tiết nhỏ. Bài này nói cách nhận việc, cách góp món, và cách tránh mấy chỗ dễ va chạm nhất.
Vị trí của mình trong ngày giỗ
Có mặt là phần quan trọng nhất. Mọi thứ khác đều là chi tiết.
Thắp hương và làm lễ như mọi người. Việc ăn chay không liên quan tới phần này.
Nhận một việc cụ thể trong ngày đó. Người có việc thì không ai để ý chuyện ăn gì.
Đi chợ giúp là việc dễ nhận nhất. Và cũng là việc nặng mà ít người muốn làm.
Nhặt rau và sơ chế thì ai cũng làm được. Không đụng tới phần nấu món mặn.
Bày mâm và dọn dẹp cũng là phần việc thật. Đừng coi là việc phụ.
Rửa bát sau bữa là việc được cảm kích nhất. Ai cũng ngại phần này.
Không né bếp hoàn toàn rồi ngồi không. Người nhà sẽ thấy và sẽ nhớ.
Nếu không muốn nấu món mặn thì nói khéo và nhận việc khác. Đổi việc chứ đừng bỏ việc.
Không phê phán món trên mâm cúng. Đây là chỗ nhạy cảm nhất trong cả ngày.
Không đòi bỏ món nào ra khỏi mâm cúng. Nếp cúng là chuyện chung của cả họ.
Không tự ý nấu mâm riêng rồi đặt cạnh mâm chung. Hỏi người lớn trong nhà trước.
Hỏi trước xem mình góp món gì được. Chủ động hỏi thì dễ được nhận lời.
Người ăn chay nhận đúng một phần việc rõ ràng trong ngày giỗ thường được cả nhà nhớ tới như người chăm chỉ chứ không phải người khó tính, và đó là cách đổi hình ảnh hiệu quả nhất.
Góp món vào mâm
Ngỏ ý nấu một hai món chay cho mâm. Đừng đòi cả mâm chay.
Chọn món hợp với mâm cỗ truyền thống. Nem chay, xôi, canh nấm, nộm đều hợp.
Xôi là món an toàn nhất. Mâm cúng nào cũng có chỗ cho xôi.
Chè là món ai cũng ăn được. Và nó hợp với ngày giỗ.
Nộm hoặc gỏi làm mâm bớt ngán. Nhiều người sẽ cảm ơn.
Canh nấm nấu nhạt dùng chung được. Món chung thì cả nhà cùng ăn.
Làm phần của mình đủ cho nhiều người. Nấu ít quá thì thành mâm riêng của một người.
Bày món của mình chung với các món khác. Không tách ra một góc.
Ghi nhớ nhà mình kiêng gì trong ngày giỗ. Mỗi nhà một lệ.
Hỏi người lớn trước khi thêm món lạ. Tôn trọng nếp cũ.
Không mang đồ chay đóng gói tới thay cho món nấu. Nấu tay thì được đón nhận hơn nhiều.
Không mang món có mùi quá nồng. Mâm cỗ đông người.
Người kiêng ngũ vị tân nói rõ trước khi nấu món chung. Để người khác biết món đó không có hành tỏi.
Một món chay ngon đặt giữa mâm cỗ thường làm thay cả trăm lời giải thích, vì người trong họ nếm thấy ngon thì lần sau chính họ sẽ hỏi mình có nấu món đó nữa không.
Ngày rằm và mùng một
Nhiều nhà vốn đã ăn chay vào hai ngày này. Đây là dịp dễ nhất trong năm.
Nhận nấu bữa chay cho cả nhà trong ngày đó. Cơ hội tốt để nấu món mình thích.
Nấu món quen thuộc chứ đừng nấu món lạ. Ngày đó nhiều người ăn chay không quen.
Nấu đủ đậm đà. Món chay nhạt vào ngày rằm làm người ta ngại ăn chay.
Có một món kho và một món canh là đủ khung. Thêm rau luộc và một món xào.
Người kiêng ngũ vị tân trong nhà cần được hỏi trước. Nấu một nồi không hành tỏi thì ai cũng ăn được.
Không ép ai phải ăn chay trong ngày đó. Kể cả khi cả nhà vốn có lệ.
Không lấy ngày rằm ra để thuyết phục người khác. Làm vậy là biến một dịp vui thành áp lực.
Nấu dư để người nhà mang đi làm. Một cách chia sẻ tự nhiên.
Mời hàng xóm hoặc bạn bè nếu tiện. Món chay ngon lan truyền theo cách này.
Ghi lại món nào được khen. Lần sau nấu lại.
Người đi chùa vào ngày rằm thì sắp xếp giờ ăn cho hợp. Chuyện này mỗi nhà một khác.
Không biến ngày rằm thành ngày kiểm điểm ai ăn chay ai không. Đó là chuyện riêng của từng người.
Ngày rằm và mùng một là dịp mà người ăn chay trong nhà có lợi thế tự nhiên, nên dùng nó để nấu ngon chứ đừng dùng nó để chứng minh điều gì.
Tết
Tết là dịp bận nhất nên báo trước sớm hơn. Trước cả tuần nếu được.
Nhận gói bánh chưng chay hoặc bánh tét chay. Nhiều nhà vốn gói cả hai loại.
Luộc riêng nếu gói cả hai loại. Nói rõ để không luộc chung nồi.
Đánh dấu bánh chay bằng dây khác màu. Cách đơn giản mà hiệu quả.
Nhận làm mứt hoặc làm dưa món. Hai thứ này vốn đã chay.
Nhận nấu một nồi canh chay cho mấy ngày Tết. Ăn nhiều đồ đậm thì ai cũng cần món nhẹ.
Chuẩn bị sẵn đồ ăn cho mình trong ba ngày Tết. Đi chúc Tết liên tục thì dễ đói.
Ăn trước khi đi chúc Tết. Tới nhà người ta thì chủ yếu là uống nước và nói chuyện.
Nhận bánh kẹo người ta mời một cách vui vẻ. Phần lớn bánh kẹo Tết đều ăn được.
Không kiểm tra thành phần trước mặt chủ nhà. Cầm lấy rồi xem sau.
Không từ chối lì xì hay lời chúc vì chuyện ăn uống. Hai chuyện không liên quan.
Không uống rượu bia vì phép. Từ chối nhẹ là được, và ai lái xe thì không uống.
Giữ sức trong mấy ngày Tết. Ngủ đủ và ăn đều quan trọng hơn ăn gì.
Tết là dịp mà người ăn chay dễ bị để ý nhất nhưng cũng là dịp dễ hoà vào nhất, vì ai cũng bận và ai cũng vui, nên chỉ cần chuẩn bị trước là mấy ngày đó trôi qua rất nhẹ.
Những chỗ dễ va chạm
Đòi đổi mâm cúng. Đây là chỗ va chạm nặng nhất, nên tránh hẳn.
Từ chối vào bếp vì có món mặn. Nhận việc khác thay vì đứng ngoài.
Bình luận về món cúng. Không bao giờ nên.
Nói về chuyện sát sinh trong ngày giỗ. Sai chỗ và sai lúc.
So sánh nếp nhà mình với nhà khác. Dễ làm người lớn phật lòng.
Tự ý bỏ một khâu trong lệ cũ. Hỏi trước dù thấy khâu đó không cần.
Ăn riêng ở một góc. Ngồi chung mâm quan trọng hơn ăn gì.
Tới muộn rồi mới báo mình ăn chay. Đặt người nấu vào thế khó.
Đòi người khác nhớ giúp mình. Nhắc lại nhẹ nhàng là hợp lý hơn.
Tỏ thái độ khi bị hỏi nhiều lần. Người ta hỏi vì lạ chứ không phải để làm khó.
Tranh luận với người lớn tuổi. Không đi tới đâu và mất lòng lâu.
Kể lại chuyện cũ ở lần giỗ sau. Mỗi lần nhắc là một lần mở lại.
Lôi chuyện ăn chay vào mâu thuẫn khác trong họ. Làm hỏng cả hai chuyện.
Tránh được mấy chỗ ở trên thì gần như không còn lý do gì để ngày giỗ trở thành ngày khó với người ăn chay, và phần lớn va chạm thực tế đều rơi đúng vào mấy điểm này.
Nhìn dài hạn
Nếp nhà đổi chậm nhưng có đổi. Nhiều nhà sau vài năm tự có mâm chay bên cạnh mâm mặn.
Người đổi nếp thường là người chăm chỉ nhất. Chứ không phải người nói nhiều nhất.
Nấu ngon là lập luận mạnh nhất. Không có lời nào bằng.
Kiên nhẫn tính bằng năm chứ không bằng tháng. Đặt kỳ vọng cho đúng.
Ghi nhận mọi thiện chí dù nhỏ. Một đĩa rau luộc để riêng cũng đáng cảm ơn.
Không đòi hỏi thêm ngay sau khi được nhượng bộ. Cho mọi người thời gian quen.
Giữ quan hệ tốt ngoài chuyện ăn uống. Đó mới là nền.
Tham gia việc họ đều đặn. Người có mặt thì có tiếng nói.
Dạy con cháu tôn trọng cả hai cách ăn. Đừng dạy chúng rằng một bên đúng hơn.
Không biến mình thành người đại diện cho ăn chay trong họ. Mình chỉ là một người trong nhà.
Không kỳ vọng ai đó sẽ theo mình. Nếu có thì là chuyện của họ.
Chấp nhận có người sẽ không bao giờ đồng tình. Vẫn sống chung được.
Giữ được nếp của mình mà không làm người khác khó chịu đã là đủ. Không cần hơn.
Sau mười năm nhìn lại thì phần lớn người ăn chay trường trong gia đình Việt đều kể cùng một câu chuyện là mấy năm đầu rất khó rồi sau đó thành bình thường, và cái làm nên sự bình thường đó là thời gian cộng với thái độ dễ chịu chứ không phải một cuộc thuyết phục nào.
