Bữa cỗ là nơi mọi thứ dồn lại cùng lúc: mâm chung, người lớn tuổi gắp cho, họ hàng lâu ngày gặp lại và ai cũng có một câu để hỏi. Người ăn chay trường ngồi vào đó thường thấy mình đang phải chọn giữa giữ ý mình và giữ không khí chung, trong khi thật ra không nhất thiết phải chọn.
Phần lớn khó khăn ở bữa cỗ có thể xử lý trước khi ngồi vào bàn, bằng một tin nhắn cho chủ nhà và một bữa ăn nhẹ trước khi đi. Phần còn lại là chuyện ứng xử tại chỗ, và ở đó nguyên tắc rất đơn giản: nói ngắn, cảm ơn nhiều, không giải thích dài, và tuyệt đối không biến bữa vui thành nơi tranh luận về chuyện ăn uống.
Chuẩn bị trước khi đi
Nhắn cho chủ nhà trước một hai ngày. Một câu ngắn là đủ, và hầu hết chủ nhà đều sẵn lòng.
Nói rõ mình ăn chay, đừng nói chung chung là ăn kiêng. Nói rõ thì người ta biết đường chuẩn bị.
Nói rõ mức độ nếu cần. Thuần chay hay chay có trứng sữa.
Ngỏ ý mang một món tới góp. Đây là cách hay nhất vì vừa có món mình ăn được vừa thêm món cho mâm.
Chọn món góp mà ai cũng ăn được. Nộm, gỏi cuốn, xôi, chè đều hợp.
Không mang món quá lạ tới mâm cỗ truyền thống. Món hợp mâm thì được đón nhận hơn.
Ăn nhẹ trước khi đi. Đi cỗ với bụng đói là công thức dẫn tới mọi quyết định vội.
Mang theo một hộp nhỏ nếu là tiệc dài. Nhất là khi đi xa hoặc tiệc kéo cả buổi.
Hỏi trước xem có món chay nào trong thực đơn không. Nhiều đám tiệc lớn có sẵn một mâm chay.
Nếu là tiệc cưới thì báo qua người mời. Nhà hàng thường có suất chay nếu được báo trước.
Không tới muộn rồi mới báo. Lúc đó bếp đã xong và không ai xoay kịp.
Không đòi hỏi chủ nhà làm cả mâm riêng. Một hai món là đủ và cũng là phải phép.
Chuẩn bị sẵn một câu trả lời cho câu hỏi vì sao ăn chay. Ngắn thôi, và không cần giải thích sâu.
Làm xong mấy việc chuẩn bị ở trên thì tới nơi chỉ còn việc ngồi ăn và nói chuyện, và đó chính là điều mình muốn khi đi cỗ chứ không phải là xoay xở suốt bữa.
Ngồi vào mâm
Chọn chỗ ngồi gần món mình ăn được. Một việc nhỏ nhưng đỡ phải với qua cả mâm.
Lấy phần vào bát mình ngay từ đầu. Có phần rồi thì không ai gắp thêm cho.
Để bát luôn có thức ăn. Bát trống là lời mời gọi người khác gắp cho mình.
Ăn chậm và ăn đều. Đừng ngồi không, người khác sẽ để ý.
Dùng đũa riêng để gắp từ đĩa chung nếu có. Đây là phép lịch sự chung chứ không riêng người ăn chay.
Không xới tung đĩa chung để tìm phần chay. Lấy phần ngoài cùng là đủ.
Không hỏi to giữa mâm món này có thịt không. Hỏi nhỏ với người bên cạnh hoặc với chủ nhà.
Không đẩy đĩa ra xa hay tỏ vẻ khó chịu. Cử chỉ đó người khác nhìn thấy hết.
Không bình luận về món mặn trên mâm. Đây là điều dễ làm mất lòng nhất.
Nếu có nước mắm chung thì xin một chén nước tương riêng. Hỏi nhẹ nhàng, hầu như luôn có.
Nếu lỡ gắp nhầm thì để lại bát mình. Không trả về đĩa chung.
Uống nước hoặc trà để tay có việc. Ngồi không dễ bị để ý hơn.
Tập trung vào chuyện trò thay vì vào chuyện ăn. Người ta nhớ mình nói chuyện vui chứ ít nhớ mình ăn gì.
Một người ăn chay ngồi mâm cỗ tự nhiên và vui vẻ thường được chấp nhận nhanh hơn nhiều so với người ngồi căng thẳng, vì mọi người quanh bàn đọc thái độ trước khi đọc cái bát.
Khi bị mời và bị gắp cho
Cảm ơn trước, từ chối sau. Thứ tự này quan trọng hơn người ta tưởng.
Nói ngắn một câu. Con ăn chay ạ, cảm ơn bác.
Không giải thích lý do nếu không được hỏi. Giải thích dài làm cả bàn chú ý vào mình.
Nhận phần đã gắp rồi để trong bát. Không cần ăn, và cũng không cần làm ầm lên.
Hoặc nhẹ nhàng chuyển sang cho người bên cạnh. Làm gọn, không nói to.
Không trả lại đĩa chung. Mất vệ sinh và dễ làm phật lòng.
Với người lớn tuổi thì nói bằng giọng biết ơn. Họ gắp cho vì thương chứ không phải để làm khó.
Nếu bị mời lần thứ hai thì nhắc lại đúng câu cũ. Đừng đổi cách nói, đổi là thành tranh luận.
Nếu bị ép nhiều lần thì nhờ chủ nhà nói giúp. Một câu của chủ nhà có trọng lượng hơn.
Không tỏ ra khó chịu ra mặt. Cả bàn sẽ nhớ chuyện đó lâu hơn mình nghĩ.
Không nói câu làm người mời thấy bị chê. Tránh những câu nói về việc ăn thịt.
Nếu ai đó cố tình trêu thì cười cho qua. Phản ứng mạnh chỉ làm trò đùa kéo dài.
Nếu có người nói nặng thì đổi chủ đề. Không phải chuyện phải thắng ngay tại bàn.
Chuẩn bị sẵn đúng một câu từ chối và dùng đi dùng lại câu đó cả buổi là cách hiệu quả nhất, vì nó ngắn, không gây chú ý và không mở ra một cuộc tranh luận nào.
Những câu hay nghe và cách đáp
Ăn thế thì lấy sức đâu mà làm. Cảm ơn bác, cháu vẫn khoẻ ạ.
Một miếng có sao đâu. Con cảm ơn, con ăn chay ạ.
Ăn chay là tu à. Mỗi người một lý do, và không cần kể ra giữa mâm.
Tuổi này ăn chay là thiếu chất đấy. Cháu có đi khám đều ạ.
Ngày giỗ mà cũng không ăn được à. Con vẫn thắp hương và vẫn ngồi mâm đầy đủ ạ.
Chê đồ nhà người ta à. Câu này nặng nhất; đáp bằng lời cảm ơn và khen món khác.
Thế con cái sau này cũng bắt ăn chay à. Chuyện đó nhà cháu tính sau ạ.
Ăn chay mà ăn đồ giả mặn thì kỳ. Cười và bỏ qua, không cần bàn.
Ngày xưa đói có đâu mà kén. Ghi nhận và chuyển chủ đề sang chuyện ngày xưa.
Không tranh luận về dinh dưỡng giữa mâm. Không ai đổi ý ở bàn tiệc.
Không giảng cho người khác về việc ăn chay. Đây là cách nhanh nhất làm cả bàn khó chịu.
Không đem chuyện động vật ra nói trong bữa ăn. Sai chỗ và sai lúc.
Chuyển chủ đề là kỹ năng hữu ích nhất. Hỏi thăm sức khoẻ, hỏi chuyện con cháu, hỏi chuyện nhà cửa.
Điều cần nhớ là hầu hết những câu đó không phải công kích mà là cách người ta bắt chuyện, nên đáp nhẹ rồi chuyển hướng thường làm mọi người thoải mái hơn là đáp cho thật đúng.
Đám giỗ, đám tang và những dịp đặc biệt
Ngày giỗ trong nhà thường có mâm cúng riêng. Nhiều nhà vốn đã có mâm chay, hỏi trước là biết.
Thắp hương và ngồi mâm là phần quan trọng nhất. Ăn gì là chuyện phụ trong ngày đó.
Không đòi đổi mâm cúng theo ý mình. Đó là nếp của cả nhà, không phải chuyện của một người.
Ngỏ ý nấu thêm một món chay cho mâm. Cách đóng góp nhẹ nhàng và thường được đón nhận.
Đám tang thì càng nên giữ yên. Không phải lúc để bàn chuyện ăn uống.
Nhiều nơi trong tang lễ vốn đã dùng cỗ chay. Tùy vùng và tùy nhà.
Hỏi người trong nhà trước khi tự sắp xếp. Tránh làm khác nếp mà không ai biết.
Tiệc cưới thì báo qua người mời. Nhà hàng thường có suất chay nếu được báo.
Tiệc công ty thì nói với người tổ chức. Một tin nhắn trước là đủ.
Tết thì nhà nào cũng bận, nên báo sớm hơn. Và mang một món tới góp.
Không để việc ăn chay thành lý do vắng mặt. Có mặt quan trọng hơn ăn gì.
Không nhận lời rồi tới nơi mới nói. Đặt chủ nhà vào thế khó.
Đụng chuyện tín ngưỡng thì giữ thái độ tôn trọng. Mỗi nhà một nếp và không ai đúng hơn ai.
Trong những dịp như vậy thì sự có mặt và thái độ của mình mới là thứ người nhà nhớ, còn chuyện mình ăn món nào trên mâm thì hôm sau gần như không ai nhắc lại.
Sau bữa cỗ
Cảm ơn chủ nhà trước khi về. Nhất là khi họ đã chuẩn bị riêng cho mình.
Khen món mà mình ăn được. Cụ thể một món thì chân thành hơn khen chung.
Không kể lại chuyện bị mời ép với người khác trong họ. Chuyện nhỏ thành chuyện lớn từ đó.
Không đăng chuyện đó lên mạng. Người trong nhà sẽ đọc được.
Nếu có người nói nặng thì nói riêng với họ sau. Không phải ngay tại bàn.
Nếu thấy khó chịu thì nói với một người mình tin. Giữ một mình thì nó lớn dần.
Ghi lại cách nào hiệu quả với nhà mình. Lần sau dùng lại.
Lần sau chủ động hơn một chút. Mỗi lần dễ hơn lần trước.
Nếu lỡ ăn nhầm thì bỏ qua. Bữa sau ăn đúng là xong.
Về nhà ăn thêm nếu chưa đủ no. Đừng nhịn vì ngại.
Với người đã giúp mình thì nhớ đáp lại dịp sau. Quan hệ hai chiều thì bền.
Không biến mỗi bữa cỗ thành một thử thách. Đi mấy lần là quen và người nhà cũng quen.
Không đòi hỏi cả họ phải nhớ mình ăn chay. Nhắc lại nhẹ nhàng mỗi lần là hợp lý hơn.
Sau vài dịp thì gần như mọi gia đình đều tự có nếp riêng cho người ăn chay trong nhà, và cái nếp đó hình thành nhanh hơn nhiều nếu người ăn chay dễ chịu ở mấy lần đầu.
