Người lớn tuổi ăn ít đi thì cả nhà hay nghĩ là do chán ăn hoặc do tuổi tác, nhưng lý do thật thường cụ thể hơn nhiều: nhai khó vì răng yếu hoặc răng giả chưa vừa, nuốt vướng, hoặc miệng khô nên ăn gì cũng thấy khó. Sửa được mấy chỗ đó thì lượng ăn tự tăng lên.
Với bữa chay thì chuyện này thêm một lớp nữa, vì phần đạm của bữa chay hay nằm ở những thứ cần nhai như đậu hạt và nấm. Bài này nói cách nấu mềm mà không biến mọi bữa thành cháo trắng, cách giữ đủ đạm khi khẩu phần nhỏ đi, và những dấu hiệu nuốt khó cần đi khám chứ không phải nấu mềm thêm.
Tìm đúng lý do ăn ít
Hỏi thẳng xem ăn thấy khó ở chỗ nào. Nhai, nuốt, hay không thấy muốn ăn.
Nhai khó thì là chuyện của răng. Đi khám răng chứ đừng chỉ nấu mềm hơn mãi.
Răng giả lỏng hoặc đau lợi là nguyên nhân rất phổ biến. Chỉnh lại răng giả thay đổi cả bữa ăn.
Nuốt vướng là chuyện khác hẳn và cần đi khám. Đừng nhầm hai chuyện.
Miệng khô làm mọi thứ khó nuốt. Có thể do thuốc đang dùng; hỏi bác sĩ.
Mất vị giác làm món nào cũng nhạt. Cũng có thể liên quan tới thuốc hoặc bệnh.
Ăn ít vì cô đơn cũng rất thường gặp. Ăn một mình thì không ai muốn nấu.
Ăn ít vì sợ đi vệ sinh nhiều. Nhiều người già giấu lý do này.
Ăn ít vì táo bón khó chịu. Xử lý chỗ táo bón thì ăn được nhiều hơn.
Ăn ít đột ngột là dấu hiệu cần đi khám. Không phải chuyện chờ xem sao.
Sụt cân kèm ăn ít thì càng phải đi khám. Người già ít dự trữ hơn.
Ghi lại một tuần xem ăn được bao nhiêu. Có số liệu thì nói với bác sĩ dễ hơn.
Không tự kết luận là do tuổi già. Rất nhiều nguyên nhân sửa được.
Tìm đúng lý do quan trọng hơn nấu khéo, vì nấu mềm cả năm cũng không giải quyết được một chiếc răng giả không vừa hay một tác dụng phụ của thuốc.
Nấu mềm mà không nhạt nhẽo
Hầm nhừ là cách đầu tiên. Rau củ hầm mềm vẫn giữ nguyên vị.
Ninh đậu thật nhừ. Đậu nhừ vừa dễ tiêu vừa dễ nhai.
Xay một phần rồi trộn lại với phần nguyên. Bát ăn vẫn có kết cấu chứ không thành hồ.
Đậu hũ non là nguồn đạm mềm nhất. Chan nước tương hoặc thả vào canh.
Đậu hũ hấp với nước tương và gừng là món dễ ăn. Mềm, ấm và có vị.
Trứng cho nhà nào ăn trứng. Hấp mềm và dễ nuốt.
Bí đỏ, khoai, cà rốt hầm mềm rất nhanh. Và có vị ngọt tự nhiên.
Rau lá thì thái nhỏ và nấu kỹ. Đừng bỏ rau chỉ vì khó nhai.
Nấm thái nhỏ và nấu mềm. Nấm dai thì khó với người răng yếu.
Tránh món nhiều xơ dài. Măng, rau muống già, đậu que già.
Tránh hạt cứng nguyên. Xay thành bột hoặc làm sữa hạt.
Nêm đậm hơn một chút. Người già hay mất vị giác nên món nhạt càng khó ăn.
Không nêm quá mặn nếu bác sĩ dặn kiêng muối. Dùng gừng, tiêu, rau thơm cho có mùi thay vì tăng muối.
Một bữa mềm ngon là bữa vẫn có màu, có mùi và có ít nhất hai kết cấu, chứ không phải bữa mà mọi thứ đều xay nhuyễn thành một màu duy nhất.
Giữ đủ đạm khi ăn ít
Khẩu phần nhỏ thì mỗi miếng phải đậm chất hơn. Đây là nguyên tắc chính.
Đậu hũ non cho vào cháo và canh. Cách dễ nhất.
Sữa đậu nành uống giữa các bữa. Bù đạm mà không làm no bụng lúc ăn.
Đậu xay nhuyễn nấu cháo. Đậu xanh cà vỏ, đậu đỏ, đậu lăng.
Bột mè đen hoặc bột đậu pha uống. Tiện cho người nhai khó.
Bơ đậu phộng phết mỏng vào bánh mì mềm. Đậm cả đạm lẫn béo.
Tàu hũ ky ngâm mềm rồi nấu nhừ. Đậm đạm và mềm.
Thêm chút dầu vào mỗi bát. Người già ăn ít nên cần đậm năng lượng.
Chia thành năm sáu bữa nhỏ trong ngày. Dễ hơn ba bữa lớn.
Không để bữa nào chỉ có cháo trắng. Đây là lỗi phổ biến nhất khi chăm người già.
Không thay bữa bằng nước cháo loãng. Gần như không có gì trong đó.
Hỏi bác sĩ nếu ăn mãi vẫn không đủ. Có thể cần hỗ trợ dinh dưỡng, và đó là việc của bác sĩ.
Không tự mua sữa dinh dưỡng theo quảng cáo. Hỏi bác sĩ, nhất là khi có bệnh thận hoặc tiểu đường.
Thiếu đạm ở người già dẫn tới yếu cơ và dễ ngã, nên đây là việc đáng để cả nhà chú ý chứ không phải chuyện ăn ít một chút cũng không sao.
Nuốt khó — khi nào là chuyện của bác sĩ
Ho sặc khi ăn hoặc uống là dấu hiệu quan trọng. Đi khám, đừng tự xử lý bằng cách nấu loãng hơn.
Cảm giác vướng ở cổ khi nuốt. Cần được kiểm tra.
Phải nuốt nhiều lần cho một miếng. Cũng vậy.
Thức ăn đọng lại trong miệng. Nên nói với bác sĩ.
Giọng đổi sau khi ăn hoặc uống. Dấu hiệu đáng chú ý.
Hay bị viêm phổi tái đi tái lại. Có thể liên quan tới nuốt; phải đi khám.
Sụt cân kèm nuốt khó. Đi khám sớm.
Không tự quyết định độ đặc của thức ăn. Với người nuốt khó thật thì việc này do người có chuyên môn hướng dẫn.
Không cho người nuốt khó ăn khi đang nằm. Ngồi thẳng và ngồi yên sau ăn một lúc.
Không hối thúc người ăn chậm. Vội là dễ sặc.
Không vừa ăn vừa nói chuyện với người nuốt khó. Dễ sặc.
Hỏi bác sĩ về cách làm đặc đồ uống nếu cần. Đừng tự làm theo mẹo trên mạng.
Người chăm nên học cách xử lý khi bị sặc. Hỏi nhân viên y tế hướng dẫn.
Ranh giới ở đây rất rõ là nhai khó thì nấu mềm hơn được, còn nuốt khó thì phải đi khám, vì nuốt sai đường là chuyện nguy hiểm chứ không phải chuyện bất tiện.
Làm cho bữa ăn dễ chịu hơn
Ăn cùng người khác. Yếu tố ảnh hưởng lớn nhất tới lượng ăn của người già.
Ngồi bàn thay vì ăn trên giường. Nếu còn ngồi được.
Ánh sáng đủ để nhìn thấy món. Người già nhìn kém hơn.
Bát đĩa có màu tương phản với món. Giúp nhìn rõ thức ăn.
Dụng cụ dễ cầm. Muỗng cán to, bát có đế chống trượt.
Phần ăn nhỏ nhìn dễ chịu hơn phần đầy. Bát đầy làm người ăn ít thấy nản.
Múc thêm nếu ăn hết. Hơn là múc đầy từ đầu.
Không ép ăn hết. Ép làm người già sợ tới bữa.
Không hối. Cho đủ thời gian.
Hỏi món họ muốn ăn. Món quen thời trẻ thường được đón nhận.
Nấu lại món của quê họ. Ký ức làm món ngon hơn.
Giữ giờ ăn đều đặn. Cơ thể quen nhịp.
Vệ sinh răng miệng sau bữa. Miệng sạch thì bữa sau ăn ngon hơn.
Rất nhiều trường hợp người già ăn ít không phải vì món dở mà vì bữa ăn buồn, nên ngồi ăn cùng và trò chuyện thường hiệu quả hơn mọi công thức nấu.
Những chỗ cần cẩn thận
Không dùng chung muỗng nếm và muỗng ăn. Vệ sinh cơ bản.
Thức ăn phải ấm vừa, không nóng bỏng. Người già cảm nhận nhiệt kém hơn.
Không để thức ăn ngoài nhiệt độ phòng lâu. Người già nhạy cảm với thực phẩm hỏng hơn.
Hâm lại một lần thôi. Và hâm cho nóng đều.
Cẩn thận với xương cá và hạt nhỏ. Bữa chay thì cẩn thận với hạt và xơ cứng.
Cắt nhỏ mọi thứ tròn và trơn. Nho, cà chua bi, thạch đều là thứ dễ hóc.
Không cho người già ăn một mình khi có nguy cơ sặc. Phải có người bên cạnh.
Không tự cho ăn thêm thực phẩm bổ sung. Hỏi bác sĩ, nhất là khi đang dùng thuốc.
Hỏi bác sĩ về tương tác giữa thuốc và bữa ăn. Nhiều thuốc cần uống lúc no hoặc lúc đói.
Ghi lại lượng ăn và lượng nước mỗi ngày. Thông tin có ích cho lần khám.
Người già dễ mất nước mà không thấy khát. Nhắc uống nước đều đặn.
Táo bón thì xử lý sớm. Nó làm người già ăn kém hẳn.
Không có món ăn nào chữa được bệnh. Ăn đủ là để giữ sức, không phải để chữa.
Chăm bữa ăn cho người lớn tuổi trong nhà ăn chay không khó hơn bình thường, chỉ là phải chú ý hơn tới phần đạm và tới lượng nước, còn lại thì vẫn là những nguyên tắc chăm sóc chung.
