Người ăn chay trường sớm muộn cũng nhận ra rằng phần khó không nằm ở việc tránh miếng thịt trên đĩa, mà nằm ở những thứ không nhìn thấy: một thìa bột nêm, một muỗng dầu hào, một gói gia vị trong mì ăn liền. Đọc nhãn là kỹ năng nền, và nó chỉ mất công trong vài tuần đầu; sau đó thì nhìn qua là biết.
Bài này gồm hai phần gắn với nhau. Phần đầu là cách đi chợ có kế hoạch để không rơi vào cảnh mua nhiều thứ rồi bỏ phí. Phần sau là cách đọc nhãn nhanh, nhận ra những cái tên hay gặp, và biết khi nào cần hỏi người bán thay vì đoán.
Đi chợ có kế hoạch
Lên thực đơn trước rồi mới viết danh sách mua. Làm ngược lại thì luôn mua thừa thứ này thiếu thứ kia.
Chia danh sách thành đồ tươi và đồ khô. Đồ tươi mua hai lần một tuần, đồ khô mua cả tháng.
Rau lá mua cho hai ba ngày là tối đa. Mua nhiều hơn thì héo và bỏ phí.
Củ quả để được lâu nên mua một lần cho cả tuần. Bí, cà rốt, khoai, su su đều chịu được.
Đậu hũ nên mua buổi sáng và dùng trong một hai ngày. Đậu hũ để lâu chua rất nhanh, nhất là trời nóng.
Đậu hạt khô mua theo cân và trữ trong hũ kín. Rẻ hơn hẳn mua gói nhỏ và bảo quản được lâu.
Nấm khô mua ở hàng quen. Hàng ẩm mốc rất khó nhận ra khi đã khô, và người bán quen thì ít khi bán hàng xấu.
Không đi chợ lúc đói. Đói thì mua theo cảm hứng và thường mua đồ ăn liền.
Mua theo mùa thì rẻ và ngon hơn. Rau trái mùa vừa đắt vừa nhạt.
Hỏi người bán cách nấu thứ mình chưa quen. Đây là nguồn kiến thức tốt và miễn phí.
Ghi lại thứ nào mua về mà không dùng hết. Lần sau bớt lại, đó là cách tiết kiệm thật nhất.
Trữ vừa đủ, đừng trữ theo kiểu tích trữ. Đồ khô cũng có hạn và cũng xuống chất lượng.
Một lần đi chợ nên xong trong ba mươi phút. Có danh sách thì làm được, không có thì đi cả buổi mà vẫn thiếu.
Đi chợ theo kế hoạch nghe khô khan nhưng nó là thứ giúp bếp chay chạy trơn suốt tuần, và tuần nào bỏ bước này thì tuần đó gần như chắc chắn có mấy bữa ăn qua loa.
Những nhóm nên có sẵn trong bếp
Nhóm đậu hạt khô. Đậu xanh, đậu đen, đậu đỏ, đậu gà, đậu lăng; mỗi thứ một hũ nhỏ.
Nhóm đậu tươi và chế phẩm. Đậu hũ, tàu hũ ky, chao, tương; nhớ là người dị ứng đậu nành phải tránh cả nhóm này.
Nhóm nấm. Nấm đông cô khô, nấm rơm, nấm bào ngư; nấm thì mua chứ đừng hái.
Nhóm hạt và dầu. Mè, đậu phộng, hạt điều, dầu ăn, dầu mè.
Nhóm ngũ cốc. Gạo, gạo lứt, yến mạch, bún khô, miến, mì.
Nhóm gia vị mặn. Muối i-ốt, nước tương, chao, tương hột.
Nhóm gia vị thơm. Tiêu, gừng, sả, riềng, quế, hồi.
Nhóm tạo ngọt. Đường thốt nốt, đường cát, và củ cải trắng cho nước dùng.
Nhóm đồ muối và đồ để dành. Dưa cải, củ cải muối, kho quẹt; cứu được những ngày lười.
Nhóm rau gia vị. Ngò, rau om, ngò gai, húng; trồng được một chậu nhỏ thì tiện.
Người kiêng ngũ vị tân thì tránh hành, hẹ, tỏi, kiệu và hưng cừ. Bù lại bằng gừng, sả, riềng, tiêu và nấm khô rang.
Người dị ứng cần đánh dấu riêng những hũ có đậu phộng và vừng. Dán nhãn hũ là cách đơn giản mà hiệu quả trong bếp chung.
Không cần có hết mọi thứ ngay. Gom dần trong hai tháng là vừa.
Một bếp có đủ mấy nhóm trên thì gần như lúc nào cũng nấu được một bữa tử tế mà không cần chạy ra chợ, và đó chính là điều kiện để giữ được nếp ăn chay qua những tuần bận rộn.
Đọc nhãn — những cái tên hay gặp
Dầu hào thường có chiết xuất từ hàu. Đây là thứ lọt vào bếp chay nhiều nhất vì ai cũng tưởng nó là gia vị thực vật.
Nhiều loại bột nêm có chiết xuất thịt hoặc xương. Đọc kỹ dòng thành phần chứ đừng nhìn hình trên bao bì.
Gói gia vị trong mì ăn liền hay có bột thịt. Vắt mì thì thường chay nhưng gói gia vị thì không chắc.
Nước mắm trong các loại sốt pha sẵn. Sốt chấm, sốt ướp và tương ớt đóng chai đều nên đọc.
Gelatin làm từ động vật. Có trong kẹo dẻo, một số loại sữa chua và món tráng miệng.
Mật ong là thứ mỗi người một quan điểm. Người ăn thuần chay tránh, người ăn chay theo hướng khác thì không; tự mình quyết.
Một số loại bánh có bơ sữa và trứng. Người ăn chay có trứng sữa thì không sao, người thuần chay thì phải đọc.
Men bia và một số chất tạo màu cần tra kỹ. Nếu không chắc thì hỏi nhà sản xuất hoặc chọn sản phẩm khác.
Ký hiệu chay trên bao bì giúp nhanh hơn nhưng không phải lúc nào cũng có. Không có ký hiệu không có nghĩa là không chay.
Đọc thành phần từ dưới lên nhanh hơn. Các chất phụ gia và chiết xuất thường nằm ở cuối.
Chụp ảnh nhãn của sản phẩm mình đã duyệt. Lần sau ra siêu thị chỉ việc tìm đúng thứ đó.
Lập một danh sách ngắn các nhãn hiệu đã kiểm. Sau chừng một tháng là gần như không phải đọc nữa.
Người dị ứng phải đọc nhãn vì lý do khác và nghiêm ngặt hơn. Đậu phộng, vừng, đậu nành, lúa mì và sữa đều phải được ghi rõ trên nhãn.
Việc đọc nhãn chỉ mất công trong vài tuần đầu, sau đó nó thành phản xạ và người ta nhận ra mình cầm lên đặt xuống mà không cần suy nghĩ gì nữa.
Chọn đồ tươi cho khéo
Đậu hũ tươi thì mặt mịn, không nhớt, mùi thơm nhẹ mùi đậu. Ngửi thấy chua là đã hỏng, đừng tiếc.
Đậu hũ chiên sẵn nên mua buổi sáng. Hàng chiên từ hôm trước có mùi dầu cũ rất rõ.
Nấm rơm chọn búp còn khép, không nở bung. Nấm nở là đã già và nhanh hỏng.
Nấm bào ngư chọn tai dày, không ướt nhớt. Nấm ướt là nấm đã để lâu.
Rau lá chọn cọng cứng, lá không dập. Lá héo mềm thì về nhà luộc lên càng nhão.
Giá đỗ chọn cọng mập vừa phải, rễ còn. Giá không rễ trắng bóng bất thường thì nên bỏ qua.
Cà chua chọn quả chắc, cuống còn xanh. Cà chua mềm chỉ hợp nấu ngay.
Bí đỏ chọn quả nặng tay, vỏ cứng. Bí nhẹ thường xốp và nhạt.
Chuối chát và khế mua vừa đủ dùng. Hai thứ này thâm rất nhanh sau khi cắt.
Măng tươi thì mua ở hàng đã sơ chế hoặc tự xử lý cho đúng. Ngâm lâu, luộc mở vung, đổ nước luộc đầu; đây là bước không được bỏ.
Không mua nấm lạ ở hàng rong không rõ nguồn. Nấm độc và nấm ăn được có những cặp rất giống nhau.
Rau mầm và rau ăn sống cần rửa kỹ. Ngâm nước muối loãng rồi rửa lại dưới vòi.
Đồ đông lạnh chay thì xem hạn và xem đã rã đông chưa. Gói có tinh thể đá bám dày thường đã rã rồi cấp đông lại.
Chọn đồ tươi khéo thì món nấu ra ngon hơn hẳn mà không cần thêm gia vị nào, và đây là chỗ mà người đi chợ nhiều năm hơn hẳn người đọc công thức nhiều.
Tiết kiệm mà vẫn ăn đủ
Đậu hạt khô là nguồn đạm rẻ nhất. Mua theo cân, ngâm và nấu một mẻ lớn.
Đậu hũ rẻ hơn hầu hết đồ chay chế biến sẵn. Và nấu được nhiều kiểu hơn nhiều.
Rau theo mùa rẻ hơn rõ rệt. Đi chợ vào buổi sáng sớm hoặc cuối buổi đều có giá tốt hơn.
Nấu một lần ăn hai bữa. Tiết kiệm cả tiền ga lẫn thời gian.
Tận dụng nước luộc rau làm canh. Không đổ đi thứ đã trả tiền.
Cọng rau và vỏ củ sạch dùng nấu nước dùng. Nấu rồi lọc bỏ, đây là cách có nước dùng gần như miễn phí.
Trồng một chậu rau thơm. Ngò, húng, hành lá cho nhà không kiêng; đỡ được khoản mua lắt nhắt.
Hạn chế đồ chay đóng gói. Đây là khoản tốn nhất trong ngân sách của người mới ăn chay.
Mua gạo và đậu ở cửa hàng bán cân. Giá chênh so với siêu thị khá nhiều.
Tránh mua theo lời quảng cáo về thực phẩm chức năng. Chuyện bổ sung gì thì hỏi bác sĩ, đừng mua theo lời mách.
Ghi lại chi tiêu ăn uống trong một tháng. Nhìn số thì biết khoản nào đang phình ra.
Ăn đủ quan trọng hơn ăn rẻ. Tiết kiệm tới mức thiếu đạm là tiết kiệm sai chỗ.
Không so chi tiêu của nhà mình với nhà khác. Số người, chỗ ở và thói quen khác nhau thì con số khác nhau.
Làm đủ mấy việc trên thì một bếp chay thường rẻ hơn bếp cũ chứ không đắt hơn, và cái cảm giác ăn chay tốn kém gần như luôn đến từ việc mua quá nhiều đồ chế biến sẵn trong mấy tháng đầu.
Những nhầm lẫn hay gặp khi mua đồ
Tưởng đồ chay đóng gói nào cũng chay hoàn toàn. Vẫn phải đọc nhãn, nhất là phần gia vị đi kèm.
Tưởng bánh mì luôn chay. Một số loại có sữa, bơ hoặc trứng.
Tưởng bánh phở và bún khô luôn thuần gạo. Một số loại có pha bột mì, quan trọng với người kiêng lúa mì.
Tưởng nước tương nào cũng như nhau. Độ mặn và độ đậm màu chênh nhau rất nhiều, ảnh hưởng thẳng tới món.
Mua đồ chay giả mặn vì tò mò rồi để đó. Mua một gói thử trước, đừng mua cả thùng.
Mua nhiều đậu hũ vì rẻ. Đậu hũ hỏng rất nhanh, rẻ mà bỏ thì không còn rẻ.
Mua nấm khô loại rẻ nhất. Nấm kém thường nhạt và có mùi ẩm, làm hỏng cả nồi.
Không xem hạn sử dụng của đồ khô. Đồ khô cũng có hạn và cũng xuống mùi.
Để lẫn hũ đậu phộng với các hũ khác trong nhà có người dị ứng. Đây là chuyện an toàn chứ không phải chuyện ngăn nắp.
Dùng chung muỗng giữa hũ có đậu phộng và hũ khác. Một chi tiết nhỏ nhưng quan trọng với nhà có người dị ứng.
Bỏ qua việc rửa rau kỹ vì nghĩ rau sạch. Rửa kỹ là việc của mọi bếp, không riêng bếp chay.
Tin lời quảng cáo rằng một loại thực phẩm chữa được bệnh. Không có món ăn nào chữa được bệnh, và chuyện bệnh tật thì hỏi bác sĩ.
Ngại hỏi người bán vì sợ phiền. Một câu hỏi tiết kiệm được cả một lần mua nhầm.
Gộp lại thì đi chợ và đọc nhãn là hai kỹ năng học một lần dùng cả đời, và ai chịu khó trong hai tháng đầu thì sau đó gần như không bao giờ phải nghĩ tới chúng nữa.
