Người ta hay nói về ăn chay như một công tắc chỉ có hai nấc: hoặc chay trường hoặc không. Thực tế thì phần lớn người ăn chay ở Việt Nam nằm ở khoảng giữa, và họ ở đó cả đời chứ không phải đang trên đường tới đâu cả.
Nhìn mấy cách ở giữa như những lựa chọn hoàn chỉnh chứ không phải như bản nửa vời thì mọi thứ dễ thở hơn nhiều, cho cả người đang ăn chay trường lẫn người đang cân nhắc. Bài này gom lại những cách phổ biến, nói rõ mỗi cách hợp với ai, và cách chọn cho hợp hoàn cảnh của mình.
Những cách phổ biến ở Việt Nam
Ăn chay kỳ theo ngày âm lịch. Hai ngày, bốn ngày, sáu ngày hoặc mười ngày mỗi tháng.
Ăn chay ngày rằm và mùng một. Cách phổ biến nhất và nhẹ nhàng nhất.
Ăn chay cả tháng bảy âm lịch. Nhiều gia đình giữ nếp này.
Ăn chay vào một số dịp trong năm. Giỗ chạp, lễ, hoặc theo nguyện của riêng mình.
Ăn chay một số bữa trong ngày. Chay bữa sáng và bữa trưa là cách nhiều người đi làm chọn.
Ăn chay ở nhà, linh động khi ra ngoài. Giảm hẳn va chạm xã hội.
Ăn chay có trứng sữa. Rất phổ biến và dễ cân bằng dinh dưỡng hơn.
Ăn thuần chay, không dùng sản phẩm từ động vật. Cần chú ý hơn về vi chất; hỏi bác sĩ về chuyện bổ sung.
Giảm thịt cá mà không gọi tên là ăn chay. Cũng là một hướng và cũng có ý nghĩa.
Ăn chay theo mùa hoặc theo giai đoạn. Có người ăn chay vài tháng rồi nghỉ rồi lại ăn.
Không có thứ bậc nào giữa các cách này. Ai ăn kiểu nào là chuyện của người đó.
Không ai phải giải thích mình thuộc kiểu nào. Kể cả với người ăn chay khác.
Nhiều người đổi kiểu vài lần trong đời. Theo tuổi, theo sức khoẻ và theo hoàn cảnh.
Nhìn danh sách này thì thấy chuyện ăn chay ở Việt Nam vốn đã rất đa dạng từ lâu, và cái khung hai nấc mà người ta hay dùng để bàn về nó thực ra không phản ánh đúng thực tế.
Cách nào hợp với ai
Người mới bắt đầu thường hợp ăn kỳ. Có mốc rõ và không phải đổi cả bếp.
Người sống trong gia đình ăn mặn thường hợp chay một số bữa. Giảm va chạm trong bếp.
Người đi làm nhiều bữa ngoài thường hợp chay ở nhà. Bữa ngoài thì linh động.
Người đi công tác liên tục thì chay linh động dễ duy trì hơn. Đỡ phải xoay xở ở nơi lạ.
Người có bệnh nền nên bàn với bác sĩ trước khi chọn. Một số chế độ cần theo dõi.
Người đang mang thai hoặc cho con bú nên có bác sĩ theo dõi. Không có nghĩa là không ăn chay được.
Người lớn tuổi ăn ít thì chay có trứng sữa dễ đủ chất hơn. Nếu không kiêng vì lý do khác.
Người tập luyện nặng cần chú ý khối lượng ăn. Cách nào cũng được, miễn ăn đủ.
Người ăn vì lý do tín ngưỡng thường theo nếp của truyền thống mình. Đó là chuyện riêng và không ai bàn thay được.
Người ăn vì lý do môi trường thường chọn giảm dần. Và tính theo tổng lượng chứ không theo từng bữa.
Người ăn vì thương động vật thường chọn nghiêm hơn. Cũng là chuyện riêng.
Người có tiền sử rối loạn ăn uống nên nói với người có chuyên môn trước. Đây là lưu ý quan trọng.
Không ai chọn thay cho mình được. Kể cả một bài viết.
Cách hợp nhất luôn là cách mà mình duy trì được nhiều năm mà không phải gồng, chứ không phải cách nghiêm nhất trong danh sách.
Ăn kỳ cho ra ăn kỳ
Chọn số ngày phù hợp với mình. Hai ngày một tháng cũng là ăn kỳ.
Ghi lịch ra giấy hoặc đặt nhắc trên điện thoại. Ngày âm dễ quên.
Chuẩn bị nguyên liệu trước một hôm. Tới ngày mà không có gì nấu là dễ bỏ.
Nấu món mình thích vào ngày chay. Đừng để ngày chay thành ngày ăn khổ.
Nấu đủ đạm trong ngày đó. Đậu hũ, đậu hạt, nấm.
Không ăn qua loa cho xong ngày. Cách đó làm người ta sợ ngày chay.
Nấu cho cả nhà cùng ăn nếu được. Vui hơn và đỡ công.
Báo trước nếu có hẹn ăn ngoài vào ngày đó. Hoặc dời hẹn.
Lỡ quên mất một ngày thì thôi. Không cần bù hay tự trách.
Không đếm chuỗi ngày liên tục. Biến việc ăn thành cuộc thi là hỏng.
Tăng số ngày nếu thấy dễ. Giảm lại nếu thấy khó.
Ghi lại món nào nấu được vào ngày chay. Sau vài tháng là có danh sách riêng.
Không so số ngày với người khác. Chuyện riêng của mỗi người.
Ăn kỳ làm cho tử tế thì hoàn toàn đủ để có một nếp bếp chay riêng, và rất nhiều người ăn kỳ nấu món chay ngon hơn hẳn người ăn chay trường mà ăn qua loa.
Chay một số bữa hoặc chay ở nhà
Chay bữa sáng và bữa trưa là cách dễ duy trì nhất. Hai bữa này thường do mình tự lo.
Bữa tối ăn chung với nhà thì linh động. Giữ được bữa cơm gia đình.
Chay ở nhà, ra ngoài thì tùy. Giảm hẳn chuyện phải hỏi ở quán.
Cách này làm bếp nhà đơn giản hơn nhiều. Chỉ cần một kiểu nấu.
Người nấu chính trong nhà đỡ vất vả. Đây là lý do thực tế mà nhiều nhà chọn.
Vẫn đủ chất nếu ăn đa dạng. Nguyên tắc bốn nhóm không đổi.
Không cần tuyên bố với ai. Ăn thế nào là chuyện của mình.
Không cần thấy áy náy vì không nghiêm hơn. Đây là một lựa chọn chứ không phải một sự thất bại.
Ghi rõ với mình đâu là ranh giới. Có ranh giới rõ thì không phải đắn đo mỗi bữa.
Cho phép mình đổi ranh giới khi hoàn cảnh đổi. Không phải cam kết vĩnh viễn.
Nói với người nhà nếu ranh giới ảnh hưởng tới họ. Ví dụ chuyện nấu bữa tối.
Không tranh luận với người cho rằng như vậy chưa đủ. Không cần ai công nhận.
Không tranh luận với người cho rằng như vậy là quá. Cũng vậy.
Một ranh giới rõ ràng và tự mình đặt ra thường bền hơn nhiều so với một lời hứa nghiêm khắc mà tháng sau đã phải phá, nên chọn cái mình giữ được mới là chọn đúng.
Đổi từ cách này sang cách khác
Đổi cách là chuyện bình thường. Không phải chuyện phải giải thích.
Đổi lên nghiêm hơn thì nên đổi dần. Cho cơ thể và cho cái bếp thời gian.
Đổi xuống nhẹ hơn cũng nên đổi dần. Nhất là khi đã ăn chay trường lâu năm.
Nếu ăn chay trường lâu rồi ăn lại thì bắt đầu từ lượng nhỏ. Bụng cần thời gian quen.
Hỏi bác sĩ nếu việc đổi cách liên quan tới sức khoẻ. Nhất là khi có bệnh nền.
Ghi lại lý do mình đổi. Sau này nhìn lại sẽ rõ.
Nói với người nhà nếu chuyện đó ảnh hưởng tới bếp chung. Đừng để họ tự nhận ra.
Không cần thông báo cho người ngoài. Không ai cần biết.
Không tự trách khi đổi xuống. Hoàn cảnh mỗi giai đoạn một khác.
Không khoe khi đổi lên. Làm việc của mình thôi.
Cho mình vài tháng để ổn định ở cách mới. Đừng đánh giá vội.
Quay lại cách cũ nếu thấy không hợp. Cũng bình thường.
Đừng để một lần đổi cách trở thành lý do bỏ hẳn. Đây là bẫy hay gặp.
Nhìn cả một đời thì hầu như ai ăn chay lâu năm cũng từng đổi cách vài lần, và điều đó không làm cho quãng đường của họ kém giá trị đi chút nào.
Nói với người khác về cách của mình
Không cần dán nhãn cho mình. Nói mình ăn chay hoặc mình hạn chế thịt cá là đủ.
Nói cụ thể khi điều đó giúp người nấu. Ví dụ mình không ăn cá và nước mắm.
Không cần kể lý do. Trừ khi mình muốn.
Không xin lỗi vì cách ăn của mình. Cả nghiêm lẫn không nghiêm.
Không tự hạ thấp cách của mình trước người nghiêm hơn. Không có bậc thang nào cả.
Không phán xét người chọn cách khác. Kể cả trong lòng.
Không sửa lưng người khác về cách gọi tên. Chuyện chữ nghĩa không đáng.
Với người nấu cho mình thì nói rõ ranh giới. Đây là lúc cần cụ thể.
Với người tò mò thì trả lời ngắn. Rồi chuyển chủ đề.
Với người phản đối thì không tranh luận. Không ai đổi ý ở bàn ăn.
Với người muốn thử thì chia sẻ cách của mình. Nhưng nói rõ đó là cách của mình.
Không khuyên ai nên ăn kiểu nào. Nhất là chuyện liên quan tới sức khoẻ của họ.
Khuyên người có bệnh thì bảo họ hỏi bác sĩ. Đây là câu trả lời đúng duy nhất.
Giữ được thái độ này thì việc ăn chay của mình không bao giờ trở thành gánh nặng cho quan hệ với người khác, dù mình chọn cách nghiêm hay cách linh động.
